MUHAMMED ŞAMİL GENÇOSMANOĞLU

SOSYAL MEDYADA ÖZGÜR KALMANIN YOLU: TAHKİK

• admin
• 17 Ocak 2026
• Yazar
• 249 Görüntüleme

SOSYAL MEDYADA ÖZGÜR KALMANIN YOLU: TAHKİK

“Müslümanın Dijital Gümrüğü: İslami Şuur”

İnsanlık tarihi boyunca bilgiye hiç bu kadar yakın, ama 'hakikate' hiç bu kadar uzak olmamıştık. Bugün parmaklarımızın ucundaki o sınırsız akış, bizi aydınlatmak yerine zihinlerimizi devasa bir çöplüğe çeviriyor. Sosyal medya dediğimiz bu dipsiz kuyu, bilginin en saf halini değil; kirlenmiş, manipüle edilmiş ve zehirli bir karmaşayı servis ediyor. Artık kabul etmeliyiz ki; önümüze düşen her paylaşım masum bir bilgi kırıntısı değil, bilincimize yönelik planlı bir taarruzdur.

Ekranlarımızdan üzerimize boca edilen şey, çoğu zaman bilgi değil; algıdır, yönlendirmedir, duygularımız üzerinden kurulan ince bir tahakkümdür. İşte tam da bu yüzden bugün en hayati mesele, “neye ulaşabildiğimiz” değil; neyi, nasıl ve niçin kabul ettiğimizdir. Sosyal medyanın bu baş döndürücü hızında, sorgulamadan inanmak bir saflık değil; aklı ve imanı riske atan tehlikeli bir gaflettir.

İnternetten gelen bilgileri hemen yaymamak için iki temel gerekçemiz vardır. Bu gerekçeler, müminin bilgiyle kurduğu ilişkinin imanî ve ahlâkî çerçevesini belirler.

Birincisi: Haberin kaynağı meselesidir.

Bize ulaşan bir bilgiyi kim getirmiştir? Kaynağı güvenilir midir, yoksa Kur’ân’ın ifadesiyle “fâsık” bir karakter mi taşımaktadır? Hakikatten kopmuş, yalanla irtibatı olan ya da bilinçli biçimde algı üreten bir kaynaktan gelen haber, sorgusuz sualsiz kabul edilemez. Bu yüzden yapılması gereken ilk iş, haberin menşeini araştırmak, kaynağını görmek ve buna göre inanmak ya da reddetmektir. Kaynağı problemli olan bir bilgiyi paylaşmak, o problemin yayılmasına ortak olmaktır.

İkincisi: Haberin sonucu meselesidir.

Diyelim ki haber doğru… Peki, bu haberi yaymak bize ve Müslümanlara ne kazandıracak? Topluma bir hayır mı taşıyor, yoksa korku, ümitsizlik ve fitne mi üretiyor? Her doğru bilginin her yerde ve her zamanda yayılması gerekli değildir. Bilginin doğruluğu kadar, doğuracağı sonuçlar da hesaba katılmalıdır. Fayda üretmeyen, kalpleri yaralayan veya toplumsal huzuru bozan bir haber, doğru bile olsa paylaşılmamalıdır.

İşte bu iki çerçeve, müminin habere yaklaşımını belirler:

Kaynağı sağlam mı?

Yayılmasının faydası var mı?

Bu sorulara olumlu cevap veremediğimiz sürece susmak, paylaşmaktan daha erdemli bir duruştur. Çünkü İslâm’da bilgi, hızla dolaştırılacak bir nesne değil; emanet bilinciyle taşınacak bir sorumluluktur. Mümin, her duyduğunu yayan değil; neyi neden paylaştığını bilen, hesabını verebileceği sözün arkasında duran insandır.

Kur’ân, bilgiyi sadece öğrenilecek bir şey olarak değil; taşınacak, korunacak ve hesabı verilecek bir emanet olarak ele alır. Nisa Sûresi 83. âyet, bu emanetin nasıl kolayca bir fitneye, paniğe ve toplumsal güven kaybına dönüşebileceğini açık bir biçimde gösterir. Âyetin dikkat çektiği husus, haberin kendisinden önce haberin dolaşıma sokulma biçimidir.

Onlara, İslâm toplumunun güvenliğini ilgilendiren veya müminler arasında ümitsizlik ve paniğe yol açabilecek bir söylenti ya da önemli bir haber ulaşınca, olayın içyüzünü araştırmadan ve sebep olabileceği zararları hiç düşünmeden, hemen onu sağa sola yayarlar. Hâlbuki, bu haberi duyar duymaz, onu Peygambere ve aralarındaki yetki sahibi kimselere(4. Nisa: 59) iletmiş olsalardı, o yetkililer arasından bu tür haberlerden doğru hüküm çıkarma becerisine sahip olanlar, onu titizlikle araştırıp haberin aslını ortaya çıkaracak ve buna karşı neler yapılması gerektiğini bileceklerdi. Bakın, eğer Allah’ın size lütuf ve merhameti olmasaydı, pek azınız hariç, şeytanın ve o münâfıkların peşine takılıp gitmiştiniz!(Nisa 83-Yediveren yay.meali)

İslâm toplumunu ilgilendiren, müminlerin kalbine korku, ümitsizlik veya panik düşürebilecek bir bilgi duyulduğunda; yapılması gereken ilk iş paylaşmak değildir. Aksine, durmak, düşünmek ve araştırmaktır. Çünkü her doğru bilgi, her ortamda ve her zamanda söylenmesi gereken bir bilgi olmayabilir. Kur’ân’ın ikazı son derece nettir: Araştırılmadan yayılan haber, şeytanın izini sürmek demektir.

Âyet, bize çok temel bir ilke öğretir:

Bilgi, yetkisi ve ehliyeti olmayanların elinde çoğu zaman zarar üretir. Bu yüzden böyle durumlarda haber, Peygamber’e ve “ulü’l-emr”e, yani işin ehli olan, doğru hüküm çıkarabilecek kimselere götürülmelidir. Bugün bu ilke; alanında uzman olanlara, güvenilir kaynaklara, sahih bilgi üretme sorumluluğu taşıyan mercilere başvurmak anlamına gelir.

Kur’ân’ın burada çizdiği çerçeve, “her duyduğunu anlatan” bir mümin tipi değil; bilginin sonuçlarını hesaba katan sorumlu bir şahsiyet tarifidir. Çünkü bilgi yaymak, nötr bir eylem değildir. Bir haberi paylaşmak; bazen bir kalbi kırmak, bazen bir toplumu germek, bazen de geri dönüşü olmayan bir algıyı beslemek anlamına gelir. Bu yüzden “ben sadece paylaştım” mazereti, Kur’ânî ölçülerde bir karşılık bulmaz.

Âyetin sonundaki uyarı ise son derece çarpıcıdır: Eğer Allah’ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, insanların büyük bir kısmı şeytanın ve münafıkların peşine takılıp gidecekti. Demek ki kontrolsüz bilgi akışı, sadece bireysel bir hata değil; toplumu sürükleyen bir istikametsizliktir. Münafıklığın beslendiği zeminlerden biri de tam olarak burasıdır: teyitsiz haber, hızlı yayılım ve duygular üzerinden yapılan yönlendirme.

Bugün sosyal medya çağında bu âyet, çok daha yakıcı bir anlam kazanmıştır. Bir “paylaş” tuşu, artık bir söz kadar etkili; bazen ondan da yıkıcıdır. Müminin hassasiyeti burada başlar:

– Bu bilgi doğru mu?

– Kaynağı güvenilir mi?

– Yayılmasının doğuracağı sonuçlar ne olur?

– Kime hizmet eder: hakikate mi, fitneye mi?

 

İslâm, mümini pasif bir alıcı değil; aktif bir muhakeme sahibi olmaya çağırır. Bilgiyi yaymak bir refleks değil, bir ibadet ahlâkıdır. Bu ahlâkın merkezinde ise “tahkik” vardır. Tahkik yoksa, paylaşım da yoktur.

Bu dijital karmaşada boğulmamak için elimizdeki en sağlam kılavuz, İslam'ın bize öğrettiği "tahkik" yani araştırma, soruşturma ve teyit etme ilkesidir. Bir "fasık"ın -hakikatten sapmış kaynağın- getirdiği haberi sorgusuz sualsiz kabul etmek, sadece basit bir hata değil; aklı terk etmek, emanete ihanet etmek ve neticede manevi bir vebalin altına girmektir. Çünkü yalanın yayılmasına aracı olmak, zulme ortak olmaktır.

Medyadan ya da internetten önümüze düşen her bilgi, mutlaka bir filtreden geçirilmelidir. Kayıtsız şartsız kabul edilebilecek bilgi neredeyse kalmadı. Özellikle sosyal medya, bu konuda en sorunlu mecra. Çünkü orada dolaşan şey çoğu zaman haber değil; habermiş gibi sunulan algıdır. Manipülasyon, yönlendirme, duygu istismarı… Sosyal medyanın büyük kısmı bunlarla örülü. Elbette istisnalar vardır ama genel manzara budur.

İletişim çağındayız ve müthiş bir bilgi akışı var, lakin yanlış bilgiler de var, kirli bilgiler de. İnternetten gelen bilgileri süzmek ve bir filtrasyona sokmak gerekiyor. Evet, sosyal medyadan da bilgi alabiliriz, ama kendi bilinç süzgecimizden geçirip o bilgiyi kendi anlam-değer dünyamıza ondan sonra katacağız.

Sosyal medya algoritmaları bizi kuşatmış olabilir ama irademiz hala bizim elimizdedir. Sosyal medya çağında bilgiye ulaşmak kolay, ancak doğruya ulaşmak hiç olmadığı kadar zordur. Ekranlarımızdan, telefonumuzdan akan her veri, zihnimize girmeden önce sıkı bir islami şuur  gümrüğü  kontrolünden geçmelidir. Dijital çağın getirdiği bu bulanık sularda boğulmamak için elimizdeki en sağlam can simidi "tahkik" yani araştırmadır. "Fâsık"ın getirdiği haberi sorgulamadan kabul etmek, sadece basit bir hata değil, aynı zamanda manevi bir vebaldir, Allah’ın emrine uymamaktır, günahtır. Bilgiye evet, ama bilinçsiz kabule hayır! Unutmayalım ki; sorgulamadan inanmak, aklı esarete teslim etmektir. Özgür kalmak istiyorsak, hemen  sosyal medyadan gelen o bilgiyi doğru kabul etmeyeceğiz.

Araştıracağız.

Soruşturacağız.

Teyit edeceğiz.

Zira bugün bilgi kirliliğinin kol gezdiği bir zamanda, doğruluk arayışı bir sorumluluk değil; bir iman ahlâkıdır.

Sormayacağız sadece, SORGULAYACAĞIZ.

Pasif bir alıcı değil, aktif bir hakikat avcısı olacağız.

Unutmayalım: Karşımıza çıkan her 'paylaş' butonu, bir sorumluluk testidir. Her 'beğen', bir onay damgasıdır. Her 'retweet', bir yayılma hızı kazandırır. Biz, yalan tohumunun taşıyıcı değil, hakikat filtresinin bekçileri olmak zorundayız. Sosyal medya bize hükmetmek için var; bizse ona teslim olmamak için uyanık olmak zorundayız.

Bu yüzden, önümüze düşen her bilgiyi "doğru" zannetmek en büyük yanılgıdır. Mümin, sosyal medyada duyduğu her söze atlayan değil; duyduğunu, gördüğünü, okuduğunu araştıran, soran, teyit eden insandır